Wetgeving en standpunten politieke partijen

Misdrijven

Moord is het bekendste misdrijf waarop levenslange gevangenisstraf of tijdelijke gevangenisstraf van maximaal 30 jaar is gesteld. Op ‘eenvoudige doodslag’ (art. 287 Sr) stelt de wet maximaal 15 jaar gevangenisstraf; bij meerdaadse samenloop is het maximum 20 jaar. Een levenslange straf kan in deze gevallen dus niet worden opgelegd.

Moord onderscheidt zich juridisch van doodslag door de aanwezigheid van ‘voorbedachte raad’. Dit onderscheidende criterium werd door de wetgever nader uitgelegd als ‘kalm beraad en rustig overleg’. Kalm beraad en rustig overleg behoeven echter niet vast te komen staan. De Hoge Raad acht voor het aannemen van ‘voorbedachte raad’ voldoende ‘dat verdachte tijd had zich te beraden op het te nemen of het genomen besluit, zodat de gelegenheid heeft bestaan dat hij over de betekenis en de gevolgen van zijn voorgenomen daad heeft nagedacht en zich daarvan rekenschap heeft gegeven’ (HR 27 juni 2000, NJ 2000, 605). Het tijdsverloop dat nodig is om zich rekenschap te kunnen geven, hoeft niet lang te zijn, enkele seconden kunnen volstaan. In zijn belangrijke strafrechthandboek schrijft voormalig hoogleraar strafrecht en raadsheer in de Hoge Raad De Hullu hierover: ‘Bij deze hedendaagse, vrij marginale invulling is de rechtsgrond voor de wettelijke strafverzwaring niet evident’ (Materieel strafrecht, 2006, p. 242).

Naast moord is op doodslag die is gepleegd onder verzwarende omstandigheden (gekwalificeerde doodslag, art. 288 Sr) levenslang of tijdelijke gevangenisstraf van maximaal 30 jaar gesteld. Dit geldt ook voor ongeveer dertig andere delicten uit het Wetboek van Strafrecht. Dat zijn bijvoorbeeld misdrijven tegen de veiligheid van de staat (art. 92 Sr e.v.) en tegen de koninklijke waardigheid (art. 108 Sr e.v.), een aantal misdrijven tegen de algemene veiligheid van personen, zoals ‘het doen verongelukken van een (lucht)vaartuig’ (art. 168 Sr) en een aantal misdrijven met terroristisch oogmerk, zoals ‘gijzeling met terroristisch oogmerk’ (art. 282b Sr). Buiten het Wetboek van Strafrecht kan de levenslange gevangenisstraf nog voor andere misdrijven worden opgelegd, te denken valt aan een aantal misdrijven genoemd in de Wet internationale misdrijven van 2003.

Jeugdigen

Aan kinderen die nog geen 18 jaar zijn tijdens het begaan van het delict mag volgens artikel 37 Internationaal Verdrag tot bescherming van de Rechten van het Kind (IVRK) de levenslange vrijheidsstraf in haar absolute vorm niet worden opgelegd. In Nederland is oplegging van een levenslange gevangenisstraf aan kinderen onder de 18 jaar geheel uitgesloten (art. 77b Sr).

In de gevangenis

De tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf geschiedt zoals die van gewone gevangenisstraf. Deze tenuitvoerlegging dient gericht te zijn op voorbereiding van de terugkeer van de gedetineerde in de vrije maatschappij. Artikel 26 Beginselenwet Gevangeniswezen (1951) formuleerde dit resocialisatiebeginsel voor het eerst expliciet. Het uitgangspunt is gehandhaafd in de Penitentiaire Beginselenwet 1999 (PBW): ‘Met handhaving van het karakter van de vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel wordt de tenuitvoerlegging hiervan zo veel mogelijk dienstbaar gemaakt aan de voorbereiding van de terugkeer van de betrokkene in de maatschappij’ (artikel 2 lid 2 PBW). Voor levenslanggestraften kent de PBW geen bijzondere regelingen.

Uitkeringen

Sinds de Wet van 28 december 2008, S. 2009, 63, zijn uitkeringen aan gedetineerden afgeschaft en ontvangen zij dientengevolge ook geen AOW. Het recht op financiële ondersteuning of bijstand in natura kan nog wel worden gebaseerd op artikel 44 PBW, dat de directeur opdraagt de gedetineerde te voeden en te kleden en hem in staat te stellen ‘zijn uiterlijk en lichamelijke hygiëne naar behoren te verzorgen’.

Gratie

In 1988 trad de Gratiewet in werking. Ingevolge artikel 2, onder b, Gratiewet kan gratie worden verleend ‘indien aannemelijk is geworden dat met de tenuitvoerlegging van de rechterlijke beslissing of de voortzetting daarvan geen met de strafrechtstoepassing na te streven doel in redelijkheid wordt gediend.’ Dit wordt ook wel de doelmatigheidsgrond genoemd en wijst erop dat het tot dan toe gevoerde beleid (zie bij Vroeger & nu) zal worden voortgezet.

Standpunten politieke partijen

Hieronder zijn de standpunten van politieke partijen verwoord zoals vervat in hun eigen partijprogramma van de verkiezingen 2017, aangevuld met hun standpunt in het Tweede Kamer debat van 8 september 2016 (Handelingen 2015/2016, nr. 109, item 8). Klik voor een uitgebreider overzicht van de standpunten hier. NB: de partijen die geen uitspraken deden over de levenslange gevangenisstraf zijn hieronder niet genoemd.

VVD (Dijkhof):

De VVD wil een adviescollege na 25 jaar laten oordelen over de vraag of levenslanggestraften mogen deelnemen aan re-integratieactiviteiten. De verantwoordelijke staatssecretaris (of minister) beslist er vervolgens over.

PvDA (Recourt):

De PvDA is het eens met de invoering van een toetsing na 25 jaar. Dit zou echter moeten gaan om een rechterlijke toets en geen politieke. Ook zou er goed gekeken moeten worden naar vast te stellen objectieve criteria bij die toetsing.

PVV (Helder):

Levenslang is levenslang en dat moet zo blijven. Om gratie vragen is mogelijk en is op dit moment voldoende.

SP (van Nispen):

Het voorstel van de VVD is onvoldoende, er moet eerder worden gestart met resocialisatie. De toetsing na 25 jaar moet een rechterlijke toetsing zijn.

CDA (van Toorenburg):

Wellicht moet opnieuw gekeken worden naar de gratieregeling, de toetsing na 25 jaar heeft geen maatschappelijk draagvlak.

D66 (Swinkels):

Er moet een resocialisatietraject komen met een herbeoordeling door de rechter, niet door de politiek. Als voorbeeld wordt de penitentiaire kamer van het gerechtshof in Arnhem genoemd.

GroenLinks:

De uitvoering van de levenslange gevangenisstraf moet worden aangepast, na 20 jaar moet onderzocht worden of voorwaardelijke invrijheidsstelling mogelijk is.

SGP:

Levenslang blijft levenslang, de gratieregeling is voldoende. Alleen bij hoge uitzondering moet iemand kunnen vrijkomen.

VNL:

Levenslang blijft levenslang.

Forum voor democratie:

Geen standpunt over de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf, maar wel wil het forum de mogelijkheid invoeren na drie zware misdrijven een levenslange gevangenisstraf op te kunnen leggen.